Экологиялық қауіпсіздік қоршаған ортаның сапасымен және химиялық ластану деңгейімен тікелей байланысты. Халық денсаулығына ерекше қауіп төндіретін заттардың қатарында тұрақты органикалық ластағыштар бар. Солардың ішінде диоксиндер ең улы әрі қауіпті химиялық қосылыстардың бірі болып саналады.
Диоксиндер деген не?
Диоксиндер - жоғары уыттылыққа ие химиялық қосылыстар тобы. Олар көбінесе әртүрлі өндірістік процестердің жанама өнімі ретінде түзіледі. Мысалы, қалдықтарды жағу кезінде, хлорорганикалық қосылыстарды өндіру барысында, металлургиялық операциялар кезінде және басқа да технологиялық процестерде пайда болуы мүмкін.
Бұл заттар тұрақты органикалық ластағыштарға (Persistent Organic Pollutants) жатады. Олардың басты ерекшелігі - жоғары химиялық тұрақтылық. Диоксиндер қоршаған ортада өте баяу ыдырайды, сондықтан топырақта, суда және ауада ұзақ уақыт сақталып, тірі организмдерде біртіндеп жинала береді.
Майларда жақсы еритіндіктен, диоксиндер жануарлар мен адамның май тіндерінде жиналады. Соның нәтижесінде олар азық-түлік тізбегі арқылы таралады. Адам ағзасына диоксиндердің негізгі түсу көзі – жануар текті тағам өнімдері: ет, балық, сүт және сүт өнімдері.
Адам ағзасына әсері
Диоксиндер жоғары биологиялық белсенділікке ие және өте аз мөлшерде болса да ағзаға уытты әсер етуі мүмкін. Жоғары мөлшердің қысқа мерзімді әсері тері зақымдануына (мысалы, хлоракне), бауыр қызметінің бұзылуына және уланудың басқа да белгілеріне әкелуі ықтимал.
Алайда ең үлкен қауіп - ұзақ уақыт бойы әсер етуінде. Диоксиндердің ағзада жиналуы иммундық жүйенің әлсіреуіне, эндокриндік және жүйке жүйелерінің бұзылуына, сондай-ақ репродуктивтік қызметке және гормондық тепе-теңдікке кері әсер етуі мүмкін.
Тағы бір маңызды мәселе - бұл заттардың ағзадан өте баяу шығарылуы. Кейбір диоксиндердің жартылай шығарылу кезеңі бірнеше жылға дейін созылады. Бұл олардың ағзада жиналуын күшейтіп, ұзақ мерзімді денсаулыққа қауіп төндіреді.
Дамып келе жатқан ағзаның ерекше сезімталдығы
Диоксиндердің әсеріне ең осал топтарға эмбриондар, балалар және жасөспірімдер жатады. Тіпті төмен концентрациялар да жүйке жүйесінің қалыптасуына, иммундық жүйенің дамуына және гормондық реттелу процестеріне әсер етуі мүмкін. Сондықтан қоршаған орта мен тағам өнімдеріндегі диоксиндердің деңгейін тұрақты бақылау ерекше маңызды.
Зертханалық бақылаудың маңызы
Диоксиндердің құрамын анықтау жоғары дәлдікті талап ететін күрделі аналитикалық әдістер мен арнайы зертханалық жабдықтарды қолдануды қажет етеді. Заманауи химиялық талдау әдістері қоршаған орта нысандарында және тағам өнімдерінде бұл қосылыстардың өте аз мөлшерін де анықтауға мүмкіндік береді.
Санитариялық-эпидемиологиялық сараптама орталығында (СЭСО) қоршаған ортаның әртүрлі нысандарында және өнімдерде диоксиндер мен полихлорланған бифенилдерді (ПХБ) анықтауға бағытталған зертханалық зерттеулер жүргізіледі.
Зерттеулер келесі үлгі түрлері бойынша орындалуы мүмкін:
- қоршаған орта нысандары - топырақ, атмосфералық ауа, су (ауыз су, бассейн сулары және жер үсті су айдындары);
- жануар текті тағам өнімдері - ет және ет өнімдері, балық және балық өнімдері, сүт және сүт өнімдері;
- азық-түлік және ауыл шаруашылығы өнімдері - өсімдік майлары мен майлы өнімдер, астық және жемшөп шикізаты;
- қайта өңделген тағам өнімдері - тағамдық концентраттар мен құрғақ таңғы ас өнімдері.
Мұндай зерттеулер қоршаған ортаның ластануын дер кезінде анықтауға, тағам өнімдерінің қауіпсіздігін бақылауға және қауіпті химиялық қосылыстардың ықтимал әсерін бағалауға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Диоксиндер қоршаған ортаның ең қауіпті химиялық ластағыштарының қатарына жатады. Олардың жоғары уыттылығы, тұрақтылығы және тірі организмдерде жиналу қабілеті тұрақты мониторинг пен қатаң бақылауды қажет етеді.
Зертханалық талдау әдістерінің дамуы, жүйелі зерттеулер мен экологиялық мониторинг санитариялық-эпидемиологиялық және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде, сондай-ақ халық денсаулығын қорғауда маңызды рөл атқарады.
Маман: диоксиндер мен полихлорланған бифенилдерді анықтау зертханасының санитариялық дәрігері, Қажабергенов Нұрлан Есенбаевич.
