Мұрын ағуы, тамақ ашуы, дене қызуының көтерілуі сияқты шағыммен жылына кемінде бір рет дерлік әрбір адам кездеседі. Жедел респираторлық вирустық инфекциялар (ЖРВИ) соншалықты әдеттегі құбылысқа айналғаны сонша, оны көбіне қалыпты жайт ретінде қабылдайды: шыда, жатып ал, өзі-ақ өтеді дейді. Алайда «ЖРВИ» деген жалпы атаудың астында тұмау, парагрипп, аденовирустар, респираторлық-синцитиалды вирус (РСВ), риновирустар және басқа да вирустар тудыратын бүтіндей бір топ ауру жасырынған. Олардың әрқайсысы қызу, мұрын ағу, тамақ ауруы, жөтел, әлсіздік сияқты ұқсас көрініс береді, сондықтан қоздырғышты тек симптомдар бойынша анықтау іс жүзінде мүмкін емес. Ал ауруды нақты қандай вирус тудырғанына қарай оның өту барысы да, асқыну қаупі де, адамның айналасындағыларға қаншалықты қауіпті екені де байланысты болады.
ЖРВИ медициналық көмекке жүгінудің ең жиі себептерінің бірі болып қала береді, әсіресе аурушаңдықтың маусымдық өршу кезеңінде. Көп жағдайда ауру жеңіл немесе орташа ауырлықта өтеді, дегенмен кейбір науқастарда асқынулар дамуы мүмкін. Әртүрлі қоздырғыштар жұғу қаупі мен қауіп тобы бойынша ерекшеленеді, сондықтан нақты қоздырғышты білу тек жеке науқасты емдеу үшін ғана емес, эпидемиологиялық жағдайды бағалау үшін де маңызды. ЖРВИ негізінен ауа-тамшылы жолмен, яғни жөтелу, түшкіру, сөйлесу кезінде, сондай-ақ жанасу арқылы, ластанған беттер мен науқаспен тығыз қарым-қатынас арқылы тарайды. Осыдан адамдар көп жиналатын жерлерде, әсіресе суық мезгілде, аурушаңдықтың кенет өсетіні түсінікті болады.
ЖРВИ кезінде маңызды практикалық сұрақ жай ғана «адам ауырды ма» дегенде емес, нақты «қандай вируспен ауырды» дегенде жатыр. Бұған жауапты клиникалық көрінісі бір-біріне соншалықты ұқсас осы инфекциялардың қоздырғышын анықтап, ажырата алатын зертханалық диагностика береді. Ол үшін полимеразды тізбекті реакция (ПТР) әдісі қолданылады: бұл науқастың биологиялық үлгісіндегі қоздырғыштың генетикалық материалын «оқып», көптеп көшірмелейтін экспресс-диагностика тәсілі, осының арқасында вирустың аз ғана мөлшерін де анықтауға болады. Әдіс жоғары сезімталдығымен және спецификалығымен ерекшеленеді, яғни қоздырғышты басқа ұқсас микроорганизмдермен шатастырмай дәл анықтайды, ал нәтижені қысқа мерзімде алуға болады. Бұл жедел аурудың барысында, шешім тез қабылдануы тиіс кезде, аса маңызды.
ПТР зерттеуінің нәтижесі дәрігер мен науқасқа нақты қоздырғыштың бар-жоғы туралы дәйекті ақпарат береді. Бұл тек симптомдарға қарап әрекет етпей, әрі қарайғы бақылау мен емдеу тактикасын уақтылы анықтауға мүмкіндік береді. Дәл нәтиже тағайындауларды түзетуге және, әсіресе қауіп тобындағы науқастар үшін, қосымша бақылаудың қажеттігін бағалауға көмектеседі: диагностиканың дәйектілігі мен жылдамдығы шешімнің болжамға емес, нақты фактіге негізделуіне қызмет етеді.
ЖРВИ профилактикасына жеке гигиена ережелерін сақтау, үй-жайды жүйелі желдету, науқас адамдармен тығыз қарым-қатынастан аулақ болу, аурушаңдық өршу кезеңінде жеке қорғаныс құралдарын қолдану және медициналық көмекке уақтылы жүгіну кіреді; жекелеген инфекциялардың, атап айтқанда тұмаудың, алдын алуда вакцинацияның маңызы зор. Зертханалық диагностика осы шараларды толықтырады: қоздырғышты ерте анықтау науқасқа өз мінез-құлқын түзетуге, мысалы, байланысты шектеуге немесе бақылауды бастауға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде инфекцияның отбасы мен ұжым ішінде одан әрі таралу қаупін төмендетеді.
СЭСО МЦ УДП РК ерекше қауіпті бактериялық және вирустық инфекциялар зертханасының маманы Арай Үркімбаева былай дейді: «Науқас үшін «жай суық тиюі» мен нақты расталған диагноздың айырмашылығы көбіне елеусіз болып көрінеді. Шын мәнінде бұл принципті мәселе: зертханалық зерттеу нәтижесіне бақылау мен емдеудің әрі қарайғы тактикасы байланысты. ПТР әдісі ауруды нақты қандай вирус тудырғанын жылдам әрі дәл анықтауға мүмкіндік береді, ал бұл болжамға емес, дәлелденген дәрігерлік шешімге негіз болады». ЖРВИ-ды ПТР әдісімен экспресс-диагностикалау зертханада заманауи жабдықта білікті мамандардың қатысуымен жүргізіледі, бұл дәйекті нәтижелерді қысқа мерзімде алуға мүмкіндік береді. Демек, жеке деңгейде де, қажет болған жағдайда неғұрлым кең санитариялық-профилактикалық іс-шаралар деңгейінде де уақтылы әрекет етуге болады.
ЖРВИ жалғыз ауру емес, көрінісі ұқсас әртүрлі инфекциялар тобы, дәл сондықтан нақты диагноз зертханалық растаусыз мүмкін емес. Заманауи зертханалық диагностиканың, санитариялық-профилактикалық шаралардың және медициналық көмекке уақтылы жүгінудің үйлесуі ЖРВИ-дың таралу қаупін төмендетіп, жеке адамның да, айналасындағылардың да денсаулығын сақтауға мүмкіндік береді. Зертханалық жауап неғұрлым тез әрі дәл болса, соғұрлым сол негізде қабылданатын шешімдер де негізделген болады. Тыныс алу инфекциялары маусымындағы зертханалық бақылаудың практикалық құндылығы да дәл осында.
