Қазақстан Республикасы Президенті Іс басқармасы Медициналық орталығының Санитариялық-эпидемиологиялық сараптама орталығының (СЭСО) мамандары қоршаған орта объектілеріндегі полихлорланған бифенилдердің (ПХБ) мөлшерін бақылаудың маңызы туралы айтып береді.
ПХБ – бұрын электротехникалық жабдықтарда, трансформаторларда, конденсаторларда және өзге де өнеркәсіптік қондырғыларда кеңінен қолданылған тұрақты органикалық ластағыштар тобы. Бұл заттар химиялық және термиялық әсерлерге аса төзімді. Сондықтан олар қоршаған ортада ондаған жылдар бойы ыдырамай сақталып, тірі ағзаларда жинақтала береді. Осы себепті олардың мөлшерін бақылау экологиялық мониторингтің маңызды міндеттерінің бірі болып қала береді.
ПХБ-ның қауіптілігі – олардың адамның май тінінде жинақталып, ағзадан жылдар бойы шықпайтындығында. Олар ағзаға негізінен тағаммен – балық, ет, сүт өнімдерімен, сондай-ақ ластанған су мен ауа арқылы түседі. ПХБ-ның ең қауіпті қасиеттерінің бірі – иммундық жүйені әлсірету қабілеті. Сол себепті оларды диоксиндер сияқты бейресми түрде «химиялық СПИД» деп атайды. Бұл заттардың ұзақ әсеріне ұшыраған ағза инфекциялар мен басқа да ауруларға төтеп беруге қиналады. Халықаралық қатерлі ісікті зерттеу агенттігі (ХҚЗА) ПХБ-ны адам үшін канцерогендер қатарына (1-топ) жатқызады. ПХБ-ның ұзақ әсері онкологиялық аурулардың, соның ішінде меланоманың даму қаупінің артуымен, қалқанша без бен гормондық жүйе жұмысының бұзылуымен, бауырдың зақымдануымен және репродуктивтік функцияның бұзылуымен байланыстырылады. Әсіресе жүкті әйелдер мен балалар осал: ПХБ плацента арқылы өтіп, емшек сүтімен беріледі, бұл баланың жүйке жүйесінің дамуына, есте сақтау және оқу қабілетіне әсер етуі мүмкін. Жоғары дозаларда терінің зақымдануы – хлоракне пайда болуы мүмкін.
ПХБ-ға зерттеу қоршаған ортаның түрлі құрамдас бөліктерінде жүргізіледі: атмосфералық ауада, топырақта, түп шөгінділерінде, жер үсті және жер асты суларында, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлар ағзаларында. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың аумақтарына, трансформаторлар мен конденсаторларды сақтайтын және кәдеге жаратын орындарға, қалдық полигондарына, сондай-ақ бұрыннан өнеркәсіптік ластануы бар учаскелерге ерекше назар аударылады.
СЭСО-да мұндай зерттеулерді диоксиндер мен полихлорланған бифенилдерді анықтау зертханасы жүргізеді – бұл Қазақстан Республикасында өнімнің барлық түрлерін ПХБ-ға зерттейтін жалғыз зертхана. Талдау Thermo Fisher Scientific компаниясының газ хроматографтары мен масс-спектрометриялық жүйелерінде жасалады. Негізгі әдіс – масс-спектрометриялық детекциясы бар газ хроматографиясы (ГХ-МС). Зертхана жабдықтары топырақ, су, түп шөгінділері, ауа және биологиялық материал сынамаларындағы ПХБ-ның жекелеген конгенерлерін сапалық әрі сандық тұрғыдан анықтауға мүмкіндік береді.
«Біздің зертхана – Қазақстанда өнімнің барлық түрін ПХБ-ға зерттеуді қамтитын жалғыз зертхана. Бұл зерттеулердің бірегейлігі – ПХБ мен диоксиндерді өте аз, ультраіздік мөлшерде анықтау қажеттігінде: сөз сынамадағы граммның миллиардтан, тіпті триллионнан бір бөлігі туралы болып отыр. Ол үшін жоғары сезімтал жабдық, сынамаларды көп сатылы дайындау, арнайы стандартты үлгілер және мамандардың жоғары біліктілігі қажет. Мұндай зертхананың болуы сынамаларды шетелге жібермей-ақ, зерттеулерді ел ішінде жүргізуге мүмкіндік береді», – дейді зертхана меңгерушісі Манат Ахметов.
Оның айтуынша, әдіс зерттеудің мақсаты мен қажетті сезімталдыққа қарай таңдалады.
«ГХ-МС-тен бөлек, міндетке қарай GC-MS/MS жүйелерін немесе жоғары ажыратымдылықты GC-HRMS масс-спектрометриясын қолдана аламыз. Бұл өте төмен концентрацияның өзінде нақты әрі сенімді нәтиже алуға мүмкіндік береді», – деп түсіндіреді Манат Ахметов.
Тұрақты мониторинг ластанудың көздері мен ауқымын анықтауға, ПХБ-ның қоршаған ортада қалай таралатынын білуге, сондай-ақ экожүйелер мен адам денсаулығына төнетін ықтимал қауіпті бағалауға көмектеседі. Алынған деректер ластануды азайту шараларын әзірлеуде, құрамында ПХБ бар жабдықтарды қауіпсіз пайдалануда және ластанған аумақтарды бақылауда қолданылады.
«Топырақты, суды, түп шөгінділерін, ауаны және биологиялық объектілерді жүйелі түрде зерттеу ластануды уақтылы анықтап, оны шектеуге қажетті шараларды қабылдауға мүмкіндік береді. Зертханалық талдаусыз нақты жағдайды бағалау мүмкін емес», – деп атап өтеді зертхана меңгерушісі.
Осылайша, заманауи хроматографиялық әдістерге сүйенетін СЭСО мамандарының жұмысы ПХБ-ны жоғары дәлдікпен анықтауға және аумақтардың экологиялық қауіпсіздігін объективті бағалауға мүмкіндік береді.